Zijn we al autonoom? | de Dutch Design Week van Lilian

Voor veel mensen blijft digitale autonomie een abstract begrip. We weten dat grote technologiebedrijven een belangrijke rol spelen in ons dagelijks leven, maar hoe groot die rol precies is, blijft vaak onzichtbaar.

Met Are we autonomous yet? brengt Studio Falkland daar verandering in. Het project laat voor ongeveer 10.000 Nederlandse organisaties zien welke bedrijven hun e-mail en websites verzorgen. Zo wordt zichtbaar hoe sterk organisaties, sectoren en Nederland als geheel afhankelijk zijn van bepaalde digitale leveranciers.

Tijdens Dutch Design Week ging het project een stap verder. Ik werd uitgenodigd om mijn eigen digitale afhankelijkheden in kaart te brengen. Welke digitale diensten gebruikt je gemeente bijvoorbeeld, of je apotheek? Waar heb je zelf invloed op? En welke keuzes maken anderen voor jou?

Het project vormt de aftrap van een samenwerking tussen Studio Falkland, journalistiek collectief Vers Beton en datajournalist Sytze Simonse. Samen met SIDN Labs onderzoeken zij de komende tijd ook minder zichtbare afhankelijkheden in de infrastructuur van het internet.

Wat ik sterk vind aan Are we autonomous yet? is dat de makers digitale afhankelijkheden zichtbaar en persoonlijk maken. Ze laten zien waar afhankelijkheden zitten, maar geven mensen de ruimte om zelf te bepalen wat die voor hen betekenen.

Dat sluit aan bij mijn eerdere toekomstverkenning STT105: De toekomst van contact in de digitale publieke ruimte. Daarin onderzocht ik hoe het contact tussen mensen kan veranderen in verschillende digitale toekomsten. Vier toekomstscenario’s laten zien hoe de inrichting van de digitale publieke ruimte invloed heeft op de mogelijkheden om elkaar te bereiken en te ontmoeten. Daarmee wordt ook duidelijk waarom het ertoe doet wie onze digitale omgeving vormgeeft en welke keuzes daarbij worden gemaakt.

Die vragen staan ook centraal in mijn huidige toekomstverkenning STT111: Toekomst van strategische autonomie. Ik verken hoe de Nederlandse overheid op lange termijn strategisch autonoom kan blijven op het gebied van AI en data-infrastructuur.

In gesprekken met betrokkenen merk ik dat digitale autonomie vaak wordt verbonden aan onafhankelijkheid. Minder afhankelijk worden van Amerikaanse technologiebedrijven, overstappen naar Europese alternatieven of zelf technologie ontwikkelen.

Maar gaandeweg mijn onderzoek ben ik steeds meer gaan kijken naar de relaties achter die afhankelijkheden. Want ook wanneer een gemeente overstapt naar een Nederlandse leverancier, blijft zij afhankelijk van een andere organisatie. Wie bepaalt dan de voorwaarden? Wie beschikt over de kennis om systemen te onderhouden? En wat gebeurt er wanneer de samenwerking verandert?

Het gaat dus om de manier waarop we onze afhankelijkheden organiseren.

Daarom ontwikkel ik vier toekomstscenario’s voor het openbaar bestuur in 2047. In het ene toekomstbeeld probeert de overheid zoveel mogelijk grip te houden op belangrijke digitale voorzieningen. In een ander neemt zij vooral de regie over samenwerkingen met leveranciers. Andere toekomstbeelden onderzoeken hoe de overheid samen met bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties digitale voorzieningen kan ontwikkelen, of hoe zij zich beter kan aanpassen aan veranderingen. Elk toekomstbeeld biedt andere mogelijkheden en brengt andere kwetsbaarheden met zich mee.