Veelvoorkomende bijwerkingen van toekomstonderzoek

Deze bijsluiter is bedoeld voor beleidsmakers, strategen en iedereen die meedenkt over hoe zorg en preventie er in de toekomst uit moeten zien. Het beschrijft een supplement dat je het beste inneemt aan het begin van een verkenning, een beleidsproces of een strategische heroriëntatie. Het is een ludieke gebruiksaanwijzing die je helpt verbeeldingskracht in te zetten en je leert omgaan met speculatief ontwerp, toekomstonderzoek en het bevragen van je eigen aannames. 

Maar, het echte 'gebruik' begint pas wanneer je de vragen en gesprekken die een speculatief ontwerp oproept meeneemt naar je eigen werkplek. Niet als een interessant gesprek dat je ooit eens had op een designweek, maar als materiaal dat met je meegaat. Het bewaaradvies is dan ook niet voor niets: bewaar de bijsluiter goed, je hebt het later misschien nog nodig. Leg hem op je bureau, houd hem in het zicht en wijs anderen erop de bijsluiter goed te lezen.

De bijsluiter maakt het eerste deel van de uitkomsten van de verkenning tastbaar en laat zien hoe het tot stand is gekomen. Hij borduurt voort op een heel traject: het speculatieve scenario Ambient Care, ontworpen door designcollectief PLECTRUM (Dani Clode & Lisa Mandemaker) en gepresenteerd tijdens Dutch Design Week 2025, dat we vervolgens met een klankbordgroep laag voor laag hebben ontleed via de Causal Layered Analysis. 

Daarnaast vulden respondenten uit zorg, technologie, overheid, retail en meer een vragenlijst in over hun aannames over gezondheid. De bijsluiter is de activerende conclusie op die ontleding. Ik wil daarmee op twee niveaus inspireren: hoe we op andere manieren over gezondheid kunnen nadenken en hoe we toekomstonderzoek op een meer beeldende manier kunnen inzetten. 

Het is een uitnodiging om mee te denken in het verdere proces van deze verkenning. Door eerst de bijsluiter te schrijven, kan ik later nog bedenken wat het 'middel' precies wordt. Het schrijven van de bijsluiter was bovendien een mooie uitdaging: door mijn bevindingen te vertalen naar bijsluitertaal kreeg ik de kern van de verkenning veel scherper te pakken. Zo wil ik mensen ook activeren. Een bijsluiter lees je normaal gesproken niet (of hooguit half) maar nu het middel zélf niet tastbaar is en je het zelf tot leven brengt, raak je juist geïntrigeerd om hem wel helemaal te lezen.

Wat hoop je te bereiken met dit tussenproduct?

Wat ik hoop te bereiken zit in de diepere laag waar de bijsluiter naar verwijst. Met de Causal Layered Analysis ontleden we een toekomstscenario laag voor laag: van de zichtbare realiteit tot het wereldbeeld en het kernverhaal eronder. Mijn doel is dat we met z'n allen afdalen naar die onderste lagen en onderzoeken wat we ten diepste geloven over wat gezondheid is en wat het zou moeten zijn in de toekomst.

Op dit moment is het dominante verhaal dat gezondheid iets individueels is: iets dat je hebt of verliest, beschermt of repareert. Maar onze leefomgeving — denk aan steeds meer hittegolven en vervuiling — speelt een steeds duidelijkere rol in onze gezondheid. Als we preventie blijven vormgeven vanuit het idee dat gezondheid maakbaar en individueel is, missen we een groot deel van wat gezondheid werkelijk is. Juist daar liggen wat mij betreft de kansen. Als we gezondheid breder durven zien, ontstaan er andere manieren om preventie vorm te geven, en ook verschillende rollen voor technologie zoals biomoleculaire- en celtechnologie.

De bijwerking die ik zelf het sterkst heb ervaren, staat in de bijsluiter onder ‘Soms: de drang om speculatiever te willen zijn'. In het ontwerpproces van Ambient Care, dachten we behoorlijk speculatief te zijn met het vormgeven van een biologische kopie van jezelf zwevend boven je hoofd, gebaseerd op organ-on-a-chip-technologie. En op de bovenste lagen van de Causal Layered Analysis (de zichtbare realiteit en de systemen) schetst het scenario inderdaad een andere wereld. Maar op de diepere lagen (het wereldbeeld en het kernverhaal), dus hoe er in het scenario over gezondheid en technologie wordt gedacht, bleken we helemaal niet zo ver te zitten van hoe we er nu al over denken. 

Echt een alternatief bedenken blijkt ingewikkeld. En dat is precies waar ik op hoop met deze bijsluiter: dat mensen vragen gaan stellen op die diepere niveaus, ook aan mij als onderzoeker. Die vragen zet ik weer door naar de experts die ik spreek, zodat we samen kunnen nadenken over hoe echt alternatieve, speculatieve toekomstbeelden eruitzien. En hoe we de brug daarheen bouwen vanuit het heden.

Het wellicht ongemakkelijke antwoord is dat dit supplement niet kant-en-klaar in een doosje zit. Gezonde Twijfel is een dagelijkse aanvulling voor de verbeelding, maar het middel zelf moeten we samen creëren. De ingrediënten zijn er wel. De bijsluiter geeft de gebruiksaanwijzing, het scenario Ambient Care levert de onderdompeling, en wie aan een grotere dosis toe is, vindt die in onze andere verkenningen en in de Nationale Toekomstcursus. Daar haal je je dagelijkse dosis gezonde twijfel.

De bijsluiter is op dit moment vooral een uitnodiging: om te reflecteren op Ambient Care en samen de brug naar alternatieve toekomsten te bouwen. De volgende stap is tweeledig. Het ene pad onderzoekt hoe we op basis van verschillende gezondheidsverhalen en wereldbeelden alternatieve toekomstrichtingen kunnen opbouwen. Dat doe ik samen met experts. Het andere pad duikt dieper de technologie in: wat zijn daar de kansen en de kwetsbaarheden van biomoleculaire en celtechnologie? Daar maak ik een heldere analyse van, die weer als input dient voor het opbouwen van die toekomstrichtingen.