Samen perspectieven verzamelen voor de toekomst

In Horizonscan 2055 baseert toekomstonderzoeker Emiel Rijshouwer de duiding van technologieën op input van experts én van een breed publiek, zoals jongeren, studenten en minder voor de hand liggende groepen uit de samenleving. Deze publieksconsultaties heeft Emiel zowel online, via de tool Polis, als offline, in interactieve werksessies, aangepakt.

Uit Polis en de werksessies met scenario’s blijkt iets opmerkelijks: deelnemers kijken minder naar toepassingen, maar vooral naar waarden als veiligheid, democratische controle, toegankelijkheid, betaalbaarheid en menselijkheid. Door verschillende groepen aan het woord te laten over welke toekomstbeelden zij goed, acceptabel of juist ongewenst vinden, worden impliciete maatschappelijke randvoorwaarden zichtbaar. Die zijn cruciaal voor brede acceptatie van nieuwe technologie.

In gesprek met STT-partners

Een deel van het onderzoek voor Horizonscan 2055 is in samenwerking met onze partners. Bij elk thema (Gezondheid en Welzijn, Energie, Digitalisering en Circulaire Samenleving) zijn partners betrokken vanuit hun vakgebied of expertise. In dit artikel een terugblik op de werksessies bij met STT-partner RijksAcademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid (RADIO) op het thema Digitalisering en een werksessie in samenwerking met het Interbestuurlijk Strategennetwerk op de thema's Energie en Circulariteit.

RijksAcademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid, RADIO, is dé opleider van de (rijks)overheid op het gebied van digitaal vakmanschap. Sinds 2024 zijn RADIO en STT partners. Onze toekomstverkenningen sluiten inhoudelijk aan bij het doel van RADIO om kennis beschikbaar te stellen over digitalisering en het verzorgen van trainingen binnen uiteenlopende organisatieonderdelen.

Namens RADIO verzorgde toekomstonderzoeker Emiel Rijshouwer een interactieve sessie voor de Rijks I-trainees. Dit zijn de trainees van het Rijks I-Traineeship, het tweejarige traineeship van de Rijksoverheid voor afgestudeerd talent in de richting van ICT, Data of Cyber. In deze sessie stonden de ‘toekomstbeelden’ voor de digitale transitie centraal en gebruikte hij Polis, een online tool voor publieksconsultaties. 

We gingen in gesprek met Lykle de Vries, medeorganisator van Ethiekdag voor Rijks I-trainees en adviseur leermiddelen bij RADIO

Wat maakte dat je de Horizonscan 2055 bij de Rijks I-trainees op het programma wilde zetten?
De Rijks I-trainees doorlopen een programma waarin ook nadrukkelijk de ethische kant van hun (toekomstige) werk aan bod komt. Ik mocht deze dag voorbereiden en wist dat Emiel was begonnen met zijn publieksconsultatie, specifiek met het thema Digitalisering. Dat sloot natuurlijk goed aan bij het programma van de trainees. Het leek ons nuttig en inspirerend om niet alleen over ethiek te praten, maar ook te laten zien hoe je er onderzoek naar kunt doen. De inzet van Polis daar een mooi voorbeeld van.

Wat viel je op aan de uitkomsten van Polis of aan de reacties van de I-trainees op de stellingen? Was er iets dat je verraste?
De Rijks I-trainees zijn zonder uitzondering slimme, nieuwsgierige mensen. Het was mooi om te zien hoe ze direct oppikten hoe Polis in te zetten was en wat ze wel en niet met de resultaten zouden kunnen doen.

In hoeverre helpt een online tool Polis om het gesprek te voeren over transities, zoals digitalisering?
Het belangrijkste is dat het gesprek blijft plaatsvinden. In mijn ogen is er niet een zaligmakende manier om dergelijke gesprekken goed te voeren, maar juist door open te staan voor verschillende instrumenten, zoals Polis, zorg je ervoor dat je veel verschillende perspectieven verzamelt. Juist die diversiteit is nodig om tot een goede afweging te komen.

Inzicht krijgen in de kansen en kwetsbaarheden van nieuwe technologieën zijn ook voor bestuurders van groot belang. Op uitnodiging van Peter van den Broek, STT-partner vanuit Provincie Gelderland, nam Emiel zijn publieksconsultatie ook mee naar het Signaleringscafé Interbestuurlijk Strategennetwerk. 

In een werksessie vroeg Emiel de beleidsmakers en strategen vanuit gemeenten en provincies hun gevoel bij de scenario's te delen. Hoe beïnvloeden zij hun eigen toekomst? En welke verbeteringen of alternatieven zien zij? We vroegen Peter van den Broek naar zijn visie en ervaring. 

Wat maakte dat je STT en dit onderzoek wilde koppelen aan het Interbestuurlijk Strategennetwerk?
Als strateeg leg ik verbindingen. Het Interbestuurlijk Strategennetwerk bevordert het langetermijndenken, net zoals STT dat doet. Deze samenwerking leek logisch en beviel ook goed.

Wat is de toegevoegde waarde van de Horizonscan 2055 voor Provincie Gelderland?
Ik maak slim gebruik van wat er al is. Plus van wat je beter samen kunt maken. Samen zie je meer en kom je verder. De verkenningen van STT verwerk ik graag in mijn advies.

Wat leverde deze werksessie jullie op, ten opzichte van een reguliere strategische sessie?
Dit netwerk met strategen vanuit gemeenten, waterschappen, provincies ervoer de sessie als veelbelovend en relatief vernieuwend. De sessie had langer mogen duren. We kijken met interesse naar de uiteindelijke opbrengst.

Als je STT in één alinea zou beschrijven aan een collega, wat zou je dan zeggen over de waarde van dit soort interactie en verkenningen?
Samen zijn we slimmer en hebben we meer effect. STT helpt je met verplaatsen in het perspectief van de ander. Dit soort oefeningen en verkenningen leveren gedeelde beleving en producten op. Ga niet het wiel zelf uitvinden. Besteed minder solistisch uit. Doe het samen.

Door online en offline publieksconsultatie fungeert deze horizonscan als een spiegel van de samenleving. Ze laat zien dat technologie in verschillende domeinen anders wordt geïnterpreteerd en door verschillende groepen anders wordt gewaardeerd. De resultaten tonen bovendien dat een divers publiek waardevolle, creatieve en waardengedreven reflecties kan geven.

Dat maakt participatief toekomstonderzoek zo krachtig: technologische ontwikkeling is niet neutraal, maar zich altijd afspeelt tussen verschillende waarden en belangen. Een breed publiek betrekken zorgt voor een rijker beeld van mogelijke toekomsten, helpt blinde vlekken onthullen en kan het maatschappelijk vertrouwen in technologie binnen transities versterken.