De Leidraad Toekomstgericht Beleid: hulpstuk of obstakel?
Hoe verankeren we de belangen van toekomstige generaties in onze huidige keuzes over technologie? In vier verdiepingsartikelen verkent onderzoeker Mathijs de Jong de huidige stand van zaken rondom intergenerationele rechtvaardigheid en reflecteren we op de kansen die voor ons liggen. Van de politieke achtergrond van de Leidraad Toekomstgericht Beleid tot de noodzaak van toekomstdenken voor technologie: we informeren over de huidige kaders en activeren beleidsmakers tegelijkertijd om beschikbare middelen effectiever in te zetten. Zo dragen we bij aan de verdere verankering van toekomstdenken in de beleidspraktijk.
Introductie
Waar het vorige verdiepingsartikel de historische aanloop naar de zogeheten generatietoets schetste, staat nu de Leidraad Toekomstgericht Beleid (hierna: de Leidraad) zelf centraal. Hoewel het gebruik van deze Leidraad juridisch niet verplicht is, is het rekening houden met langetermijneffecten ten behoeve van volgende generaties dat wel. Deze verplichting komt immers direct voort uit het Verdrag van de Europese Unie en het EVRM. Hoe dienen we met deze spanning om te gaan?
Om deze abstracte verplichting naar de beleidspraktijk te vertalen, ligt het juridisch verplichten van het gebruik van de Leidraad al snel voor de hand. Dit roept echter de vraag op: is dit instrument daar in zijn huidige vorm wel geschikt voor?
In dit tweede artikel zal ik de Leidraad op zijn uitvoerbaarheid toetsen. Aan de hand van een kritische blik op de structuur, de gehanteerde definities en een logische tegenspraak in de tekst, onderzoek ik waar de knelpunten liggen. Juist bij complexe, onzekere dossiers zoals grote technologische ontwikkelingen blijkt de huidige systematiek te wringen. Om de Leidraad écht te laten werken als een ondersteunend hulpstuk, bied ik tot slot twee aanbevelingen die de beleidsmaker van de toekomst de nodige houvast kunnen bieden.
De Leidraad: hulpmiddel of drempel?
De Leidraad maakt deel uit van het bredere Beleidskompas dat de centrale werkwijze voor het maken van beleid bij de Rijksoverheid vormt. Het kompas biedt een structuur met vijf stappen. In elk van die vijf stappen wordt steeds naar de Leidraad verwezen.
Hoewel het een goed begin is dat er consequent naar de Leidraad verwezen wordt, is de huidige structuur echter onduidelijk en onlogisch. In zijn huidige opzet zie ik drie concrete knelpunten die een soepele uitvoerbaarheid in de weg staan. Deze knelpunten maken dat de beleidsmaker die onder tijdsdruk werkt een perfecte ontsnappingsroute heeft om de Leidraad links te laten liggen. Daarmee ontstaat het risico dat de overheid haar eigen toekomstverantwoordelijkheid via de Leidraad wegpoetst. Dit is uiteraard onwenselijk, omdat de overheid - in antwoord op het jaarverslag van de Raad van State - met de komst van deze Leidraad wel degelijk het belang van een generatietoets inziet.
Knelpunt 1: een onjuiste timing in het beleidsproces
Het eerste knelpunt zit op de timing van de generatietoets in de Leidraad. Door de late timing ontstaat het risico dat deze degradeert tot een ‘afvinkboxje’.
Pas wanneer men bij stap 4 van het Beleidskompas (‘Wat zijn de gevolgen van deze opties?’) is aangekomen, vermeldt het kompas dat het ‘sterk aan te raden’ is om de generatietoets (Hoofdstuk 3 van de Leidraad) uit te voeren als uit de generatiescan (Hoofdstuk 2 van de Leidraad) blijkt dat er ‘significante intergenerationele effecten’ te verwachten zijn.
Niet alleen is dit heen en weer verwijzen tussen verschillende documenten en hoofdstukken onduidelijk, ook ontstaat het risico dat deze toets door de late timing al snel als extra drempel zal worden ervaren. Wanneer een beleidsmaker bij stap 4 is aangekomen, is het beleid namelijk al een bepaalde route ingeslagen. Een route die tijd, geld en moeite kost.
Om echt effectief te zijn, zou de Leidraad veel eerder in het proces dwingend aan bod moeten komen. Omdat het instrument nu niet genoemd wordt in de Verplichte toetsenwijzer (4.1) en de ‘Verplichte kwaliteitseisen’, is de kans nu nog te groot dat een beleidsmaker dit waardevolle instrument overslaat om extra vertraging te voorkomen.
En dat zou zonde zijn. Door de generatietoets pas zo laat aan te raden, degradeert het denken over de toekomst al gauw tot administratief sluitstuk; tot een 'afvinkboxje'. Dit miskent de essentie van het instrument. Toekomstgerichtheid hoort namelijk geen achteraf-toets te zijn, maar een kans om te borgen dat de keuzes van vandaag ook rechtvaardig zijn voor de generaties van morgen.
Knelpunt 2: een vage toepassingsdrempel
Het tweede knelpunt van de Leidraad ziet op de vage toepassingsdrempel.
Uit de tekst van de Leidraad blijkt dat de generatietoets alleen gebruikt wordt als er ‘significante intergenerationele effecten’ te verwachten zijn. Noch uit de generatiescan (Hoofdstuk 2 van de Leidraad), noch uit een ander deel van de Leidraad wordt echter duidelijk wanneer een langetermijn effect significant is. Hoewel de generatiescan een grote lijst aan vragen telt die inzichtelijk moeten maken hoe de langetermijn effecten van bepaald beleid eruit zullen zien, wordt het begrip ‘significant’ nergens gedefinieerd.
Vanuit het regelgevingsperspectief valt dit te begrijpen. De makers van de Leidraad willen de beleidsmaker ongetwijfeld voldoende beleids- en beoordelingsruimte geven, opdat hij of zij zelf kan bepalen of er sprake is van langetermijneffecten die significant genoeg zijn om rekening mee te moeten houden.
De afwezigheid van een duidelijke definitie heeft wel zijn consequenties. Zo zal de beleidsmaker in het beste geval ontmoedigd worden om de generatietoets te gebruiken. Zeker nu de Leidraad aangeeft dat de generatietoets om ‘meer tijd en expertise [vraagt] dan de andere instrumenten’.
In het minder gunstige geval benut de beleidsmaker zijn grote beoordelingsruimte juist om de langetermijneffecten van bepaald beleid als ‘niet-significant’ te bestempelen. Zo kan deze vage drempel ook als een passende vluchtroute werken voor de beleidsmaker die onder tijdsdruk werkt. Door de alles-of-niets-insteek van de Leidraad (iets is significant, of niet) leidt deze conclusie ertoe dat er geen verdere actie nodig is. Aangezien een kritische toetsing van deze beoordelingsruimte door collega’s op zijn beurt ook weer extra tijd en moeite vraagt, zal er tot slot weinig animo zijn om deze inschatting te controleren.
Knelpunt 3: een logische tegenspraak
Het derde knelpunt ziet op de logische tegenspraak in de tekst van de Leidraad. Deze tegenspraak heeft als risico dat degene die de Leidraad wil gebruiken in handelingsverlegenheid raakt.
De Leidraad zegt enerzijds dat de generatietoets alleen gebruikt wordt als er significante langetermijneffecten verwacht worden. Anderzijds zegt het dat de generatietoets ‘in ieder geval noodzakelijk is’ bij ‘grote onzekerheid over langetermijneffecten van beleid met een grote impact.’
Dit is niet logisch. Een effect is ‘significant’ als het betekenisvol en/of duidelijk aanwezig is. Als het anders gezegd duidelijk kan worden gekend. Een ‘grote onzekerheid’ is daarentegen iets wat we niet weten en ook niet kunnen meten. Door deze twee tegenpolen aan elkaar te koppelen, ontstaat verwarring wanneer de generatietoets precies moet worden toegepast. Ook hier bestaat het risico dat deze tegenspraak ertoe leidt dat de beleidsmaker de Leidraad eerder als drempel dan als uitnodiging zal ervaren.
Koppeling naar technologie
In wezen beredeneert de Leidraad in zijn huidige vorm achterstevoren: je kunt de generatietoets pas toepassen als je weet dat de effecten significant zijn. De Leidraad vraagt beleidsmakers dus om de uitkomst van een onderzoek te overleggen voordat ze het onderzoek überhaupt mogen starten.
Deze omgekeerde logica is bijzonder onwerkbaar bij disruptieve technologische ontwikkelingen zoals deepfakes, autonome wapensystemen en organoïden. Het kenmerk van dit soort innovaties is immers dat ze niet alleen bestaande structuren ontregelen, maar ook ons hele vermogen aantasten om die ontregeling te beoordelen. De echte maatschappelijke impact ervan laat zich vooraf dus niet meten, juist omdat onze huidige beoordelingsmaatstaven simpelweg niet meer toereikend zijn. Door harde bewijzen van significantie te eisen vóórdat er getoetst mag worden, creëert de Leidraad een onmogelijke barrière voor de technologieën die deze langetermijnblik het hardst nodig hebben.
Disruptieve technologische ontwikkelingen worden in de Leidraad dan ook nergens als voorbeeld genoemd. De focus ligt op meer traditionele thema's als: ‘grote infrastructuurprojecten, hervormingen van het pensioenstelsel, verregaand klimaatbeleid en beleid met substantiële gevolgen voor de staatsschuld.’ Juist de grote onzekerheid rondom technologische ontwikkelingen en het daarbij gepaard gaande gebrek om deze ontwikkelingen te beoordelen, maken een generatietoets noodzakelijk.
Met dit in gedachten, lijkt herziening van de Leidraad op zijn plaats. Om de uitvoerbaarheid van de Leidraad te vergroten, doe ik twee aanbevelingen, waaronder de formulering van zeven gezichtspunten die beleidsmakers houvast kunnen bieden bij het maken van toekomstbeleid.
De Leidraad voor morgen: zeven gezichtspunten voor de beleidsmaker van de toekomst
De eerste aanbeveling is om het woord ‘significant’ in de Leidraad in te vullen aan de hand van enkele gezichtspunten. Op deze manier blijft de ruime beleids- en beoordelingsruimte van de beleidsmaker behouden, maar wordt er ook een structuur geboden om te kunnen bepalen óf een langetermijneffect significant is.
Voor deze gezichtspunten wordt hier aangesloten bij de zeven criteria die Jeroen Hopster noemt om te bepalen of er sprake is van een social disruptive technology. Mijns inziens kunnen deze criteria voor een bredere context gebruikt worden, zoals het bepalen van de langetermijneffecten van bepaald beleid. De zeven gezichtspunten die gebruikt worden om te bepalen of een langetermijneffect ‘significant’ is, worden dan:
- Ingrijpendheid van het beleidseffect: de mate waarin het effect diepgewortelde overtuigingen, waarden, sociale normen en fundamentele menselijke vermogens beïnvloedt. Dagen ze bijvoorbeeld basiscategorieën en denkconcepten uit, zoals het onderscheid tussen virtueel en reëel, natuurlijk en kunstmatig, of dood en levend?
- Reikwijdte van het beleidseffect; is het effect enkel impactvol in één domein (bijv. defensie, de gezondheidszorg, etc.) of in meerdere? Het aantal getroffen domeinen beïnvloedt de reikwijdte van het beleidseffect;
- Maatschappelijke waardering van het beleidseffect: hoe wordt het effect gewaardeerd in de maatschappij waarin het effect plaats zal vinden? Zal het vooral positieve of negatieve emoties oproepen?
- Ethische relevantie van het beleidseffect: leiden de effecten tot ethische dilemma's, waardenconflicten, morele verwarring en onzekerheid? Brengen ze kwesties aan het licht waar huidige ethische systemen niet goed op zijn ingericht?
- Mate van onzekerheid: dit gaat om de mate van onzekerheid die ontstaat door het gebrek aan voorspelbaarheid van het effect;
- Snelheid van verandering: wat is het tempo van veranderingen die als gevolg van het beoogde beleid zullen optreden? Versnelt het effect sociale veranderingen of remt het deze juist?
- Omkeerbaarheid van het beleidseffect: hoe gemakkelijk kunnen de effecten van het beoogde beleid worden teruggedraaid? Zijn de effecten permanent of niet?
Een tweede aanbeveling is om bij beleid over technologie standaard een generatietoets uit te voeren. Het uitgangspunt zou dus moeten zijn: toetsen, tenzij duidelijk is dat er de komende dertig jaar geen significante gevolgen zullen zijn. Hiermee doorbreek je de achterstevoren redenering van de huidige opzet die bij disruptieve technologische ontwikkelingen onwerkbaar blijkt te zijn. De trigger voor een toets over langetermijneffecten zou immers de onzekerheid van die effecten moeten zijn, niet de zekerheid dat zij er zullen komen.
Omdat één van de knelpunten van de Leidraad de timing betreft, is mijn advies daarnaast om al in het begin van het beleidsproces een toets uit te voeren. Dit hoeft dan nog niet de generatietoets zelf te zijn. In deze vroege fase volstaat een korte online 'generatiecheck' die uitwijst of een uitgebreidere toets zoals de generatietoets uit de Leidraad moet volgen. In dat geval kunnen de bovenstaande zeven gezichtspunten daar vervolgens nader invulling aan geven.
Pas wanneer deze aanbevelingen worden doorgevoerd, kan de Leidraad mijns inziens het hulpmiddel worden waarmee de beleidsambtenaar zijn wettelijke plicht naar toekomstige generaties daadwerkelijk kan vervullen.
Conclusie
Vanuit Europese verdragen bestaat er een juridische verplichting om bij de keuzes voor huidig beleid rekening te houden met toekomstige generaties. Tegelijkertijd is het gebruik van de Leidraad Toekomstgericht Beleid tot op heden niet verplicht. Vanuit praktisch oogpunt lijkt het verplichten daarvan voor de hand te liggen. Maar daartoe dient eerst de vraag beantwoord te worden of de Leidraad in zijn huidige vorm daar wel een geschikt instrument voor is.
In dit tweede verdiepingsartikel stond de Leidraad zelf dan ook centraal. Kijkend naar de structuur en de tekst van de huidige opzet, zijn er mijns inziens nog enkele kansen om de uitvoerbaarheid daarvan te verbeteren. Het feit dat niet wordt gedefinieerd wat een 'significant' langetermijneffect van beleid is, maakt bijvoorbeeld dat de beleidsmaker te veel op zijn eigen oordeelsvermogen is aangewezen. Hierdoor bestaat het risico dat hij door geld- en tijdgebrek de effecten snel 'niet-significant' zal noemen. Zo hoeft hij de generatietoets, die om meer tijd en kennis vraagt, niet te doen.
Een eerste aanbeveling zou dan ook zijn om de significantie van een effect in te vullen aan de hand van de zeven in dit artikel genoemde criteria. Zo blijft de ruime beleids- en beoordelingsruimte van de ambtenaar weliswaar bestaan, maar hoeft hij geen eigen maatstaf op touw te zetten.
Een tweede aanbeveling is om bij beleid over technologie standaard een generatietoets uit te voeren. Het uitgangspunt zou moeten zijn: toetsen, tenzij duidelijk is dat er de komende dertig jaar geen significante gevolgen zullen zijn. De trigger voor een toets over langetermijneffecten zou immers de onzekerheid van die effecten moet zijn, en niet de zekerheid dat die effecten er zullen komen.
De rechtvaardiging daarvoor is gelegen in de aard van moderne technologieën. Het is deze aard die maakt dat beleidskeuzes rondom technologie gepaard moeten gaan met de toekomst in het achterhoofd.
Waarom intergenerationele rechtvaardigheid juist over technologie zou moeten gaan
In het volgende en derde verdiepingsartikel van dit vierluik gaat Mathijs dieper in op deze rechtvaardiging. Wat maakt dat moderne technologie onlosmakelijk verbonden is met het vraagstuk van intergenerationele rechtvaardigheid? En wat heeft de aard van technologie daarmee te maken? Je leest het in het volgende artikel.
Lees deel 1: Waarom de toekomst zes jaar op zich liet wachten
In dit eerste artikel lees je hoe de roep om een zogeheten ‘generatietoets’ is ontstaan en welke politieke ontwikkelingen daaraan voorafgingen.
Lees deel 1 van Recht op de toekomstOver de Leidraad
De Leidraad Toekomstgericht Beleid is door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) ontwikkeld om beleidsmakers en andere betrokkenen praktische ondersteuning te bieden wanneer er langetermijneffecten in kaart gebracht moeten worden.
Bekijk de Leidraad Toekomstgericht Beleid