Horizonscan 2055: eerste uitkomsten Gezondheid en Welzijn

Gezondheid omvat fysiek, mentaal en sociaal welbevinden, omdat gezondheid samenhangt met omgevingsfactoren, zoals leefomstandigheden, werk, inkomen, beleid, economisch klimaat en milieu- en klimaatfactoren, is het niet alleen een individuele verantwoordelijkheid, maar een maatschappelijke opgave. 

Met behulp van online publieksconsultatie-tool Polis hebben we verschillende stellingen voorgelegd aan een brede groep respondenten. De AI van Polis helpt vervolgens om te zien over welke onderwerpen consensus, onzekerheid of verdeeldheid bestaat.

Concensusstatements zijn stellingen die breed worden gedragen, zelfs door deelnemers met tegengestelde meningen op andere punten. Onder respondenten bestaat er overeenstemming over:

• het belang van menselijke waarden met betrekking tot technologische ontwikkelingen op het gebied van gezondheid en welzijn, de meest respondenten hechten belang aan gelijke toegang tot en zeggenschap over zorg-technologie
  
  
• dat innovaties die leefomstandigheden verbeteren meer bijdragen aan gezondheid en welzijn dan medische interventies
  
  
• dat de inzet van innovaties zou moeten bijdragen aan zelfstandigheid, rechtvaardigheid en een meer persoonlijke, mensgerichte zorg

Areas of uncertainty betreffen stellingen waarbij veel deelnemers op “overslaan” (pass) klikken, of waar de meningen verspreid en niet duidelijk gepolariseerd zijn. Deze stellingen zijn indicatief voor onderwerpen waarbij mensen twijfelen, onvoldoende informatie hebben, of zich niet comfortabel voelen om een standpunt in te nemen. In het geval van ons Polisgesprek over Gezondheid en Welzijn zien we deze onzekerheid bij:

• het inzetten van ‘herprogrammering’ en ‘regeneratie’ van cellen en organen – bijvoorbeeld via stamceltherapie

• de rol van technologie bij mentaal welzijn: zoals hersenstimulatie-technologieën en/of nieuwe technologische interventies die worden ontwikkeld voor geestelijke gezondheidszorg

• in hoeverre zorgrobots – ook in de thuiszorg of ter ondersteuning van mantelzorgers – een wenselijke oplossing vormen voor personeelstekorten in de zorg.

• de inzet van gezondheidsbevorderende sensoren en slimme technologieën in de publieke ruimte wanneer deze gepaard gaan met risico’s voor privacy en dataveiligheid.

Areas of uncertainty betreft vaak complexe of technische onderwerpen waar meer uitleg of verdieping over nodig is. De online publieksconsultatie laat dus zien dat er onder respondenten  onzekerheid bestaat over de mate waarin technologie mag ingrijpen in het menselijk lichaam en brein en in hun leven en leefomgeving, zowel privé als publiek.

Polis onderscheidt op het gebied van onze publieksconsultatie rond Gezondheid en Welzijn verschillende groepen respondenten (zgn. Opiniegroepen) die zich sterk onderscheiden van de andere:

• AI-believers zien technologie en vooral AI als motor voor efficiëntere, effectievere en betaalbare zorg, met oplossingen voor personeelstekorten, eenzaamheid en toegankelijkheid via zorgrobots, slimme omgevingen en gepersonaliseerde ondersteuning.
  
  
• Humanisten van de zorg wantrouwen technologische afhankelijkheid, vrezen verlies van empathie, autonomie en menselijk contact, en benadrukken dat een gezonde leefomgeving belangrijker is dan technologische sturing van gedrag of vervanging van menselijk contact.
  
  
• Voorwaardenstellers erkennen de waarde van technologie, maar alleen onder strikte voorwaarden: inspraak van zorggebruikers, bevordering van toegankelijkheid en kansengelijkheid, en verkleining van gezondheidsverschillen.
  

‘Leden’ van verschillende opiniegroepen maken verschillende afwegingen met betrekking tot uitdagingen op het gebied van gezondheid en welzijn. Tussen efficiëntie/optimalisering en natuurlijke/menselijke (complexe) processen en omstandigheden; tussen technologische interventies (en afhankelijkheden) en autonomie; en tussen pragmatisme en principiële standpunten.

De opiniegroepen die ontdekt zijn op het gebied van Gezondheid en Welzijn onderscheiden zich dus vanwege hun verschillende visies op de impact die de transitie heeft op het dagelijks leven en welke rol technologie daar mogelijk in kan spelen.

Rond deze ‘breuklijnen’ ontwikkelden we mini-scenario’s om samen met jongeren/studenten, professionals, beleidsmakers en non-usual suspects te bespreken onder welke omstandigheden zij bepaalde technologische ontwikkelingen al dan niet acceptabel zouden vinden. 

Inzichten uit deze offline publieksconsultaties presenteren we in de publicatie die in 2026 zal worden gepresenteerd.

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) beschrijft in haar Volksgezondheid Toekomstverkenning een aantal uitdagingen op weg naar 2050, zoals: (1) Zorgen dat goede zorg geleverd kan worden bij een grotere vraag (o.a. door vergrijzing), toenemende kosten, krappere budgetten en groeiende tekorten aan personeel en mantelzorgers? (2) Verkleinen van de verschillen in de gezonde levensverwachting tussen verschillende groepen in de samenleving, (3) Aandacht voor gezondere leefomstandigheden en leefstijlen en (4) Omgaan met gezondheidseffecten van klimaatverandering.

Technologische ontwikkelingen op het gebied van gezondheid en welzijn

Nederland zet in op een aantal technologische innovaties om ondersteuning te bieden bij medicijnontwikkeling, diagnostiek en zorgtaken zoals:

Life science and biotechnologieën – om op basis van inzichten en ingrepen in DNA/celeigenschappen te komen tot op het individu toegespitste therapeutische of ziektevoorkomende strategieën (personalized medicine).

Ontwikkeling van hardware - zoals sensoren, bots en meetapparatuur - om zorgprofessionals, patiënten, mantelzorgers en burgers te ondersteunen bij diagnostiek en zorgtaken.

Digitale en informatietechnologieën - zoals AI - om zorgprofessionals, patiënten, mantelzorgers en burgers van realtime informatie te voorzien.