Hoe om te gaan met diepe onzekerheid

15 mei 2019

Strategieontwikkeling voor de lange termijn is vooruitzien, maar vooruitzien is lastig als sprake is van ‘diepe onzekerheid’: situaties waarin het niet duidelijk is, of men het niet eens kan worden, wat de toekomst zou kunnen brengen. Hoe moeten we bijvoorbeeld anticiperen op onzekere klimaatverandering, technologische doorbraken, economische ontwikkelingen en sociale ontwikkelingen? Kortom: hoe moeten we beslissingen nemen terwijl er sprake is van ‘diepe’ onzekerheid?

Nieuwe manier van denken

Het vereist een nieuwe manier van denken, die niet uitgaat van een kenbare, eenduidige en voorspelbare (range van enkele) toekomst(en), maar van een wijd spectrum van allerlei mogelijke toekomsten en een handelingsperspectief dat beslissers helpt zich hierop voor te bereiden. Dit nieuwe ‘paradigma’ onderkent onzekerheden over mogelijke toekomstige ontwikkelingen. Deze worden meegenomen door een zogenaamde adaptieve benadering. Adaptief wil zeggen dat als een relevante gebeurtenis of ontwikkeling zich voordoet, een organisatie klaar staat met de juiste maatregelen om bij te sturen.

Beschrijving state-of-the-art methoden

Het recent gepubliceerde, open access boek ‘Decision Making under Deep Uncertainty’ beschrijft state-of-the-art methoden om adaptieve plannen te ontwikkelen, illustreert deze voor verschillende cases en beschrijft de institutionele implicaties voor de uitvoering van deze plannen in besluitvormingsprocessen. Een kleine veertig auteurs waren verantwoordelijk voor de zestien onderdelen van het boek. Vincent Marchau, Hoogleraar Onzekerheid en Adaptiviteit van Maatschappelijke Systemen aan de Radboud Universiteit, lid Netwerk Toekomst Verkenningen en adviserend lid Algemeen Bestuur STT, is één van de auteurs/editors van dit boek. Daarnaast waren Warren Walker (TU Delft), Pieter Bloemen (Staf Deltacommissaris) en Steven Popper (RAND Corporation) als co-editors nauw bij de totstandkoming van dit lijvige boekwerk betrokken. Een gesprek met Vincent Marchau over de totstandkoming ervan.

Waarom is dit boek geschreven?

‘Besluitvorming onder diepe onzekerheid is een vrij nieuw thema dat zich de afgelopen jaren sterk heeft ontwikkeld. Wereldwijd houden steeds meer professionals zich met dit thema bezig, zowel op wetenschappelijk gebied als in de praktijk. Een aantal van hen (zo’n 150) hebben zich verenigd in de DMDU Society, wat staat voor The Society for Decision Making under Deep Uncertainty (www.deepuncertainty.org). Zij zijn onder meer afkomstig van universiteiten, onderzoeks- en adviesinstituten, de Wereldbank en ministeries. Zo zijn in Nederland het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het onderzoeksinstituut Deltares en verschillende universiteiten in de Society vertegenwoordigd. De auteurs van het boek, allen leden van de Society, waren gezamenlijk van mening dat het tijd werd om dit onderwerp toegankelijk te maken voor de grotere gemeenschap. Door het ruim 400 pagina’s tellende boek als open access op internet aan te bieden, kan iedereen het direct en gratis downloaden. Indien gewenst kan ook een hoofdstuk afzonderlijk worden gedownload.’

Wie moet dit boek lezen?

‘Wetenschappers die zich bezig houden met besluitvorming onder diepe onzekerheid, niet alleen voor onderzoek maar ook voor onderwijs. Maar ook beleidsmakers die zich bezig houden met lange termijn strategische vraagstukken en CEO’s die zich binnen hun organisatie bezig houden met lange termijn planning zoals urban planning, mobiliteit op de lange termijn, energietransities en climate change. ’

Dat betekent dat het onderwerp veel mensen en organisaties raakt…

‘Inderdaad. Investeringen in onderwijs, mobiliteit, infrastructuur, energie en water doe je niet voor vijf tot tien jaar. Dan kijk je vaak vijftig jaar en verder vooruit. Je bouwt een woonwijk toch niet voor een paar jaar? Dertig tot vijftig jaar is vaak de norm. Daarvoor worden plannen gemaakt. Maar hoe stressbestendig zijn die eigenlijk? Ik zou zeggen: lees het boek. Daarin staat hoe we ons kunnen voorbereiden op onzekere toekomsten.’

Vierhonderd pagina’s, dat is niet niks…

‘Daarover hebben we goed nagedacht en dat is de reden dat het boek in verschillende delen is ingedeeld. In het eerste deel bespreken we de theorieën en methoden. In het tweede deel worden voor elke methode toepassingen uit de praktijk gegeven. In het derde deel laten we zien hoe de verschillende methoden in een organisatie kunnen worden ingevoerd. We geven bijvoorbeeld aan hoe dat institutioneel in wetten en regels kan worden geborgd. Het adaptieve deltamanagement is daar een voorbeeld van. Tot slot wordt in het vierde deel gereflecteerd op wat we nu met onze kennis en ervaring kunnen en wat nog zwakheden of verbeterpunten zijn.’

Volgen mensen dit adaptief denken al?

‘Het gaat komen. Je ziet het heel sterk bij adaptief deltamanagement. Ook in de ruimtelijke en infrastructurele planning doet adaptief denken zijn intrede. We constateren dat mensen voorzichtiger omgaan met allerlei prognoses. Ze zijn wat meer terughoudend met het nemen van maatregelen waarbij je je vastlegt voor één toekomst, door bijvoorbeeld flexibel te bouwen. Of zodanig modulair bouwen dat het gebouw kan worden uitgebreid, ingekrompen, dat het een herbestemming kan krijgen, etc. Al die plannen waarbij je je fysiek wat minder vastlegt, zijn gebaseerd op dit type denken.’

En nu? Een vervolg?

‘We hebben twee jaar hard gewerkt aan de totstandkoming van dit boek. Zo waren wij, de editors, veel tijd kwijt aan het consistent maken van onder meer de gehanteerde definities, het selecteren van cases en het reflecteren op “cross-cutting lessons”. Dat is niet vreemd bij een vakgebied in ontwikkeling, iedereen geeft dan net weer een iets andere betekenis aan woorden. Maar het is gelukt. Met elkaar hebben we iets moois neergezet. Dat bleek ook: de eerste twee weken na de publicatie waren er al zo’n 4.000 downloads en inmiddels staat de teller op een kleine 40.000.

En nu? We denken al weer voorzichtig na over een tweede boek dat meer gericht zal zijn op het uitvoeren van adaptief denken binnen beleid en binnen strategieën.’

Boek downloaden

Het boek, of delen ervan, is te downloaden via deze link.