Eerste Early Bird 2019 in teken Big Science

17 april 2019

Bij de eerste Early Birdsbijeenkomst dit jaar, op 14 februari jl, vertelde Jean-Paul Keulen (eindredacteur bij De Ingenieur en freelance wetenschapsjournalist) de aanwezigen over Big Science.

Big Science gaat kort gezegd over wetenschappelijke projecten (fundamenteel of toepassingsgericht) die veel geld kosten (> 100 miljoen euro). Vanwege de hoge kosten zijn het vaak projecten waar meerdere landen bij betrokken zijn. Een aantal voorbeelden kwam aan bod:

ITER (Zuid-Frankrijk)

ITER is een project van zo’n 20 miljard euro met een heel woelige start (opgestart tijdens de Koude Oorlog). ITER is een experimentele reactor, gebouwd om vanaf + 2025-2035 mee te experimenteren. Pas na 2040 zullen andere reactoren productie gaan leveren. Opschaling wordt pas verwacht vanaf 2070 en ook dan zullen fusiecentrales naar verwachting maar een paar procent van de benodigde energie gaan opwekken. ITER gaat dus niet bijdragen aan de energietransitie, wel wordt verwacht dat er relevante spin-offs zullen ontstaan, zoals al eerder gebeurde bij MRI-technologie. Zo’n groot internationaal project wordt vaak als een Science Diplomacy Device gestart en leidt bij deelnemende landen tot kennisontwikkeling.

SESAME (Jordanië)

Een ander Big Science project is SESAME, een deeltjesversneller die als doel heeft elektromagnetische straling op te wekken waarmee onderzoek gedaan wordt. Het is de enige deeltjesversneller in het Midden-Oosten, en bij vestiging in Jordanië was een argument dat Jordanië toegankelijk is voor alle meewerkende landen, wat andersom voor veel van die landen niet zo is. Naast Science Diplomacy heeft SESAME ook een sociaal effect: behalve dat Egyptische, Palestijnse, Israëlische, Iraanse, Turkse en Cypriotische wetenschappers samenwerken, geeft het met name aan Arabische vrouwelijke wetenschappers een carrièreperspectief zonder dat ze ervoor hoeven te emigreren naar een westers land.

Einstein Telescoop

Een 3e Big Science-installatie is de Einstein-telescoop. Hiervan is al een L-vormige variant in Italië (Virgo) en de VS (LIGO), en momenteel staat er een veel grotere en driehoekige telescoop in de planning. Naast Hongarije en Sardinië is ook ons 3-landenpunt een plaats die zich daarvoor leent.

Bij een telescoop voor zwaartekrachtgolven zoals Virgo, LIGO of de Einstein-telescoop wordt een laserstraal een (groot) aantal malen heen en weer gestuurd door de buizen en wanneer de straal uit de buis komt, doven de golven elkaar uit. Wanneer door een zwaartekrachtgolf de lengte van de buizen iets verandert, is deze uitdoving niet volledig, en word de zwaartekrachtgolf gedetecteerd. Door het gebruik van 3 buizen is ook de richting van de zwaartekrachtgolf te bepalen. In 2034 zal een nog veel grotere variant op de Einstein-telescoop, bestaand uit 3 satellieten, in de ruimte gebouwd worden. De kennis over de ruimte die we hierbij opdoen is fundamenteel en heeft geen praktisch nut. Maar de bijeffecten kunnen dat weer wel hebben.

Future Circular Collider

Als laatste vertelt Keulen over de Future Circular Collider, die Cern overweegt. Probleem daarbij is dat er momenteel geen theorie is over wat daarbij ontdekt kan gaan worden. De ontdekking van het higgsdeeltje was de bevestiging van een verwachting, maar leverde geen onvoorziene bevindingen op. Vraag is dus of zo’n grotere installatie dat wel gaat doen. De afronding van het programma rond de huidige deeltjesversneller, de Large Hadron Collider (LHC), levert voor Cern echter ook een werkgelegenheids- en economische argument voor zo’n vervolgprogramma.