Civil society: constructief concept voor volgende generatie

3 december 2019

Een heuglijk moment voor het NTV: op 29 november 2019 werd het eerste exemplaar van het boek ‘Toekomstbeelden van de maatschappij. De civil society als voorhoede van de samenleving in 2035’ door NTV’er Hans Nijeveld overhandigd aan Paul Dekker van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Lees hier het verslag.

Paul Dekker (links) en Hans Nijeboer

Waarom

Hans Nijeboer over het waarom van dit boek: ‘Deze toekomstverkenning gaat over ons, de samenleving. We wilden een beeld schetsen van hoe de huidige maatschappij momenteel reilt en zeilt en aan de hand van drie scenario’s, te weten de economische civil society, de verdeelde samenleving en de digitale netwerksamenleving, aangeven welke richting het op zou kunnen gaan.’

Overgangsfase

De laatste jaren kwam het accent bij toekomstverkenningen steeds meer te liggen op dat wat meetbaar is. Nijeboer: ‘Dat lijkt realistisch, maar er ontstaat ook een versmalling van het blikveld als je maatschappelijke en politieke ontwikkelingen niet meeneemt. Die zijn moeilijk grijpbaar, maar het politieke landschap verandert en dat heeft gevolgen voor de publieke sector en de besluitvorming op lange termijn. We verkeren in een overgangsfase en zijn op weg naar een andere samenleving met misschien wel een andere economische ordening.’

Driedeling

Sociaal burgerschap is volgens de auteurs een belangrijk deel van die samenleving. In de civil society zijn burgers actief en maatschappelijk betrokken. Ze ondernemen initiatieven in de buurt, gaan maatschappelijke verbanden aan en doen dat op vrijwillige basis met het doel medeburgers te helpen of de samenleving beter te maken. Bij de civil society gaat om een driehoeksverhouding tussen overheid-maatschappij-markt. Nijeboer: ‘We hebben geconcludeerd dat die burgermaatschappij geen restpost is. De maatschappij kent tradities en waardepatronen en er is absoluut sprake van een eigen burgerkracht, kijk maar naar de gele hesjes.’

Noodzaak vitale gemeenschap

De maatschappij wordt door het gebruik van ICT en sociale media steeds slimmer en kan zich beter organiseren. Die vitale gemeenschap zal in de toekomst hard nodig zijn omdat de overheid naar de mening van de auteurs kampt met een beperkt sturend vermogen. De fragmentatie van het politieke landschap leidt tot een wisselende koers en tegelijkertijd is er een gigantische veranderdruk op de overheid komen te liggen. Denk aan de energietransitie, de klimaatmaatregelen, de mobiliteit in de randstad, de zorgvraag, de personeelstekorten in allerlei dienstverlenende sectoren. Nijeboer: ‘Hierdoor zal de overheid zeker streven naar samenwerking, joint ventures of sturing via akkoorden. Dat betekent dat burgers een rol gaan spelen. Een actieve civil society vormt dus in de toekomst een belangrijke factor voor de kwaliteit van ons dagelijks bestaan. Het Wetenschappelijk Bureau van het CDA gaf het al aan: de 21e eeuw wordt de eeuw van de burger.’

Hans Nijeboer: ‘Een actieve civil society vormt in de toekomst een belangrijke factor voor de kwaliteit van ons dagelijks bestel.’

Toelichting op scenario’s

In het boek worden de toekomstbeelden over hoe de civil society in 2035 eruit zou gaan zien, aan de hand van drie scenario’s uitgewerkt. Nijeboer licht het kort toe. ‘In het economische scenario is de tweedeling van hoger en lager opgeleiden niet opportuun. De ontwikkeling van super intelligente systemen maken veel functies op juridisch, medisch, economisch gebied immers overbodig. In het scenario van de verdeelde samenleving waarin verschillende groepen met verschillende achtergronden acteren, is de poging gericht om die tegenstellingen te overbruggen. Daar past geen diploma maatschappij bij. In die samenleving zijn de posities in die maatschappij niet meer automatisch gekoppeld aan formele kwalificaties van diploma’s. In de netwerkmaatschappij is er sprake van een egalitaire cultuur. De verschillen van hoog- en laagopgeleid is niet meer zo bepalend. Kennis is voor iedereen beschikbaar en het is een kwestie van digitale vaardigheid om hiermee om te gaan. In dit scenario is het risico niet uitgesloten dat er een digitale klassenmaatschappij gaat ontstaan.’

Hèt model voor de samenleving in 2035?

Tot slot van zijn lezing stelde Nijeboer de vraag of de civil society het model voor de samenleving in 2035 is. Hij beantwoordde deze als volgt: ‘De civil society is een open concept. De civil society van nu is anders dan die van dertig jaar geleden en in 2035 zal die weer anders zijn dan nu. Er zijn over vijftien jaar andere maatschappelijke verbanden en instituties en de vraag is of dat leidt tot andere waarden, tot meer of minder vertrouwen van burgers in elkaar, tot meer of minder solidariteit. Kijken we naar de civil society als morele en bindende kracht, dan komt dit in het scenario van de verdeelde samenleving nog het meest aan de orde. In dat scenario staat de bezinning van burgers het meest centraal. Het doel van het scenario is de samenleving bij elkaar te houden.

In het scenario van de economische civil society zien we een heel ander beeld. Er is tijdsdruk, noodzaak van efficiënt handelen, ook in het vrijwilligerswerk. De voorkeur van de samenleving gaat uit naar een professionele aanpak. In dit scenario willen we graag autonoom zijn. De mensen die wij voor deze toekomstverkenning interviewden, uitten opmerkelijk genoeg hun zorgen over deze ontwikkeling. Zij vrezen dat altruïsme en naastenliefde tot het verleden gaan behoren.

In het scenario van de digitale netwerksamenleving zijn maatschappelijke waarden het minst aanwezig. De wereld moet worden gezien in termen van netwerken in plaats van gemeenschappen van burgers. Loyaliteit is vluchtig en burgers doen aan identiteitsmanagement om zich te onttrekken aan de algoritmen van digitale platforms. Juist in die samenleving zouden we ons moeten bezinnen op wat duurzame waarden en wat civiele waarden zijn.’

Herijking

Concluderend stelde Nijeboer: ‘Het begrip civil society is aan herijking toe. De samenleving zelf is sterk veranderd. De institutionele kaders hebben aan betekenis moeten inboeten, burgers zijn door sociale media autonoom geworden. Er is ook geen sprake meer van de driedeling overheid-markt-maatschappij. De leefwereld van de burger en de systeemwereld van de overheid en de markt zijn in elkaar geschoven. Daardoor bestaat er geen perfect model voor de samenleving. De samenstellers van deze publicatie denken dat de civil society een constructief concept kan zijn om door te geven aan onze volgende generatie.’

Over deze publicatie

‘Toekomstbeelden van de maatschappij. De civil society als voorhoede van de samenleving in 2035’. Prijs hardcopy: € 17,50 incl. BTW (exclusief verzendkosten).
De pdf van deze publicatie is gratis te downloaden.