Er is geen weg terug naar normaal

Globalisering heeft Nederland grote welvaart gebracht, producten van over de hele wereld en de middenklasse de kans gegeven de verste uithoeken te bezoeken. Globalisering vergroot echter ook de kans op een pandemie. Met SARS en Ebola is Nederland nog goed weggekomen, maar nu is het dan toch zo ver met COVID-19. Ondanks het feit dat dit altijd tot de mogelijkheid behoorde, hebben we geen idee hoe de samenleving hiermee om zou gaan en hoe het leven tijdens en na een pandemie eruit ziet. Dat komt deels doordat iedere ziekte anders is qua besmettingsgraat, dodelijkheid en risicogroep en deels doordat we dit in ons leven nog nooit hebben meegemaakt. Nu we iets meer weten over het Coronavirus kunnen we nadenken over de gevolgen op de langere termijn. Oog met tekst 4x Nederland NormaalIk schrijf ‘nadenken’, maar eigenlijk is het meer fantaseren, want we weten vooral nog heel veel niet en de toekomst laat zich niet voorspellen. Ik zal mij proberen te richten op de menselijke gevolgen, al staan die niet los van grotere ontwikkelingen rond het virus, zoals gezondheidsgevolgen, economische gevolgen en maatregelen van de overheid. Ik maak een keuze van wat mij de belangrijkste menselijke gevolgen lijken, gevolgen voor de kwaliteit van leven. Deze orden ik als gezondheidsgevolgen, maatschappelijke gevolgen en economische gevolgen. Ze zijn gebaseerd op wat ik nu om mij heen zie gebeuren. Veel verder in de toekomst kijk ik niet, omdat ik verwacht dat deze periode nog wel een tijd zal duren en we de gevolgen hiervan ook nog lang zullen blijven voelen.

Gezondheidsgevolgen
Tijdens en na Corona zal de gezondheid van mensen op meerder manieren in gevaar komen. Ten eerste natuurlijk voor de mensen die Corona hebben, maar ook voor mensen die de ziekte niet krijgen. De gezondheidszorg is voornamelijk met de gevolgen van Corona bezig, waardoor andere behandelingen worden uitgesteld, door de isolatie en social distancing vindt er vereenzaming plaats voornamelijk bij ouderen en alleenstaanden. Het huiselijk geweld neemt toe, omdat mensen in een slechte thuissituatie deze niet kunnen ontvluchten door thuiswerken of andere vormen van afleiding. Ook zorgt de angst bij mensen om zelf Corona te krijgen, of om geliefden te verliezen aan de ziekte voor stress. Mensen in vitale beroepen maken overuren en hier wordt ook ernstig rekening gehouden met uitvallen door burn-out-verschijnselen. Kortom, gevolgen voor de gezondheid van mensen heeft niet alleen te maken met het wel of niet krijgen van Corona en zullen zelfs als er op korte termijn een vaccin komt nog een lange nasleep hebben.

Maatschappelijke gevolgen
In deze tijd van social distancing zoeken mensen contact met elkaar via allerlei online platformen. Deze zijn ontzettend belangrijk, omdat mensen sociale dieren zijn. Er is een herwaardering te zien voor de belangrijke dingen in het leven: gezondheid, contact met naaste vrienden en familie. Ook leeft er in het land als geheel een gevoel van saamhorigheid. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje en we erkennen het harde werk van de mensen in vitale beroepen en de risico’s die zij daarmee lopen voor hun eigen gezondheid. Er is voor ze geklapt en iedereen is ervan doordrongen.

Tegelijkertijd staat de samenleving onder spanning. Waar mensen keren naar de mensen die ze kennen en vertrouwen lijkt er wantrouwen te ontstaan naar anderen. Mensen met een Aziatisch uiterlijk worden vaker beledigd en uitgescholden, in de supermarkt werd ruim een week lang gehamsterd en er ontstaan ruzietjes tussen mensen over genoeg afstand houden in de openbare ruimte. Mensen nemen hun angst en stress die ze ervaren mee als ze naar buiten gaan en er staat voor ze ook iets op het spel, gezien de hoge mate van besmettelijkheid. Dit wantrouwen zal niet snel weer minder worden.

Economische gevolgen
Als Corona eindelijk voorbij is, door een vaccin, goede behandelingsmethode of door uitdoving, dan zitten we nog in enorme economische crisis. Anders dan die van 2008 is deze niet de oorzaak van het disfunctioneren van een sector, maar gaat het om de gehele economie. We krijgen te maken met hoge werkloosheid, stijgende overheidsuitgaven/belastingen en daarmee een enorm herverdelingsvraagstuk. Omdat de crisis iedereen raakt en werklozen overduidelijk niet uit luiheid werkloos zijn geworden, kan er draagvlak ontstaan voor meer gelijkheidsdenken. Mensen die wel nog werk hebben zullen veel van hun inkomen af moeten staan om de werkloosheidsuitkeringen te kunnen betalen. Langzaam zal de economie worden opgebouwd en sectoren als de gezondheidszorg en levensmiddelen eerst, luxegoederen en entertainment later. Dit is het gunstige scenario, want er is ook een mogelijkheid dat dit soort vraagstukken tot grote conflicten tussen groepen mensen leiden, al dan niet opgestookt door extreme politieke partijen en Rusland, zoals nu in de VS al lijkt te gebeuren rond de lockdown en de aanpak van het virus zelf.

Kortom, ik denk dat onze levens niet meer hetzelfde zullen zijn. Er is geen weg terug naar normaal, daarvoor is de impact van de gezondhiedscrisis en de economische crisis te groot. Als we de eerste crisis doorkomen moeten we zien hoe het land ervoor staat en zullen we een groot aantal zaken weer moeten opbouwen als na een oorlog, een grote aardbeving of een overstroming. We moeten het leed verwerken, vertrouwen in elkaar terugkrijgen en hard werken om voor iedereen te kunnen zorgen.

Joep Schaper
Sociaal en Cultureel Planbureau

Lees verder: 4x Nederland Normaal

  1. Inleiding & Voorwoord
  2. Scenario 1 – Zakelijk Normaal
  3. Scenario 2 – Zorgvuldig Normaal
  4. Scenario 3 – Zelfstandig Normaal
  5. Scenario 4 – Zelfbewust Normaal
  6. Essays over Nederland Normaal
  7. Nawoord

De toekomst is nooit af en dus zijn scenario’s nooit definitief. De hier beschreven scenario’s zijn versie 1.0 en we nodigen, nee, dagen de lezer uit om de scenario’s niet alleen toe te passen, maar ook te becommentariëren en uit te werken op specifieke thema’s. En dat zo mogelijk met ons te delen. Daarmee worden deze scenario’s wat ze moeten zijn: levende documenten.  

Meer weten, bijdragen?
Mail naar vanderduin@stt.nl, directeur STT