Wat staat ons de komende 4 decennia te wachten?

stt_horizonscan
11 januari 2013

Wie de Grand Challenges, de grootste onopgeloste vraagstukken in onze maatschappij, wil aanpakken moet zich een beeld vormen van de toekomst. Welke uitdagingen staan ons te wachten aan de horizon in de komende vier decennia?

Om dit te verkennen is STT in 2012 begonnen met een horizonscan. Dit is de tweede keer dat STT zich bezighoudt met een horizonscan. In 2007 heeft STT bijgedragen aan de horizonscan van de Commissie van Overleg Sectorraden (COS). Klik hier voor meer informatie over de horizonscan 2007.

Wat is een Horizonscan?

Een horizonscan levert vanuit een lange termijn perspectief (> 30 jaar) een breed, over alle domeinen en disciplines heen reikend beeld van de grootste, onopgeloste vraagstukken, de zogeheten Grand Societal Challenges. Denk hierbij aan Energie, Klimaatverandering, Schaarste van grondstoffen en voedsel, Gezondheid en ziekte, Machtsverschuivingen – opkomst Azie/Afrika, Socio-culturele verandering, Economische transitie & (technologische) Veiligheid. Maar ook de grote unknown challenge van de toekomst is er een om bij stil te staan; wat speelt nu nog geen grote rol, maar is iets waar rekening mee gehouden moet worden?

Aanleiding

De Grand Challenges waar wij onszelf voor gesteld zien staan, vragen om een creatiever en innovatiever op(en)stellen van overheid, kennisinstellingen én bedrijven, vooral ten opzichte van een toekomst die er in tijden van crises nog meer toe lijkt te doen. Deze brede Horizonscan 2050 zal dit proces van creatiever en innovatiever op(en)stellen ‘voeden’ in termen van het doen van handreikingen middels mogelijke toekomstvisies en -scenario’s onderbouwd met de uitgewerkte  kansen en bedreigingen die mogelijke revolutionaire ontwikkelingen met zich mee brengen (Signals for Change). Daarnaast biedt de scan ook de mogelijkheid om de soliditeit van risk assessment en riskmanagement van bedrijven te toetsen.

Werkwijze

Allereerst zijn door middel van literatuuronderzoek de grootste, onopgeloste vraagstukken, de zogeheten Grand Societal Challenges, geanalyseerd. Nadat de belangrijkste Grand Challenges zijn bepaald, dienen de mogelijke (revolutionaire) ontwikkelingen, de zogeheten Signals for Change met betrekking tot die grand challenges in kaart te worden gebracht. Daarbij worden ook de bijbehorende kansen en bedreigingen in beeld gebracht. Tevens wordt bepaald hoe sterk de signalen zijn. In alle gevallen spelen sowieso de technologische ontwikkelingen een belangrijke rol evenals de impact van of op menselijk gedrag. De focus van de scan ligt op Nederland en Europa, maar beperkt zich uiteraard niet tot de landsgrenzen. Soms zal vanuit een meer globaal perspectief moeten worden gekeken naar de uitdagingen waar wij ons voor gesteld zien staan. Van daaruit worden voor de korte termijn strategische beleids- en kennisvragen geformuleerd en ‘early warning’ signalen gegeven die een bijdrage kunnen leveren aan duurzaam beleid en aan een lange termijn kennisagenda. Het kan daarbij ook gaan om het duiden van zwakke signalen over mogelijke technologieën die nu nog ver weg zijn, maar die van belang zijn voor innovatie of oplossingen van huidige problemen en nu al moeten worden verkend, of waar nader onderzoek naar moet worden verricht, willen we geen kansen mislopen.

Wie deden er mee?

Deze toekomstverkenning is uitgevoerd op een zeer participatieve wijze. Het team wat zich bezig hield met de uitvoering van de verkenning bestond uit ongeveer twintig deelnemers uit het bedrijfsleven, kennisinstellingen en de overheid. Daarnaast werd een veelheid aan belanghebbenden bij de studie betrokken om een zo breed mogelijk scala aan zienswijzen te vergaren en deze bij elkaar te toetsen. Er werd gebruik gemaakt van nieuwe crowd sourcing-instrumenten voor de sondering van grote groepen en voor discussies en brainstorms.

Het unieke selling point van deze Horizonscan 2050 is dat door de positie van STT als onafhankelijke organisatie en het combineren van visies van experts afkomstig uit zowel overheid, onderwijs als organisaties (bedrijven) er geheel belangeloos een prikkelend beeld kon worden geschetst van 2050.

Eindresultaat

Een nieuwe rol voor de mens in 2050? Ontwikkelingen in robotica, ICT, en big data zullen onze maatschappij sterk wijzigen. De inbedding van robots in ons leven, in de zorg, de industrie en servicesector verandert onze rol in die maatschappij en de slimme systemen van morgen nemen die rol misschien zelfs helemaal over. Hoe zal de samenleving omgaan met al die vernieuwingen? De ethische en sociale aspecten kunnen grote impact hebben. Technologische innovaties zullen daarom moeten samengaan met sociale veranderingen. Dit is een van de conclusies uit de STT-Horizonscan 2050, gepresenteerd in het eindrapport dat tijdens de slotconferentie op woensdag 14 mei 2014 bij de SER  wordt overhandigd aan SER-voorzitter Wiebe Draijer.

Hoe ziet Nederland eruit in 2050? Dat weten we niet. De toekomst is onzeker; open maar niet leeg. Wat we weten is dat onze toekomst mede zal worden bepaald door de grote maatschappelijke uitdagingen die nu voor ons liggen. Schaarste, klimaatverandering, demografische disbalans, langer en anders leven, mondiale machtsverschuivingen, en nieuwe connectiviteit. De effecten daarvan zullen echter beïnvloed worden door bijvoorbeeld robotica en interconnectiviteit. Robots hebben alles in zich om ons leven in de toekomst gemakkelijker te maken, maar zij zullen ook grote maatschappelijke veranderingen veroorzaken. In de zorg, in de industrie, eigenlijk overal. Wat bijvoorbeeld als robots straks slimmer zijn dan wij? Nemen zij dan de macht over?

Wij mensen en onze veranderende sociale verhoudingen bepalen welke technologieën de ruimte krijgen om grote veranderingen teweeg te brengen. Ons vertrouwen in zo’n technologie, en ethische en sociale factoren zullen wellicht een grotere rol spelen dan de technologische mogelijkheden zelf. Belangrijke constatering van de toekomstverkenning is dat technologische innovatie valt of staat met maatschappelijke innovatie.Dit is een van de conclusies uit de STT-Horizonscan 2050 waarvan het eindrapport  in boekvorm tijdens de slotconferentie van het project op 14 mei in Den Haag bij de SER wordt overhandigd aan Wiebe Draijer.

De publicatie schetst mogelijke toekomstbeelden en boeiende vergezichten van Nederland in 2050. Het boek beoogt te signaleren, inspireren en stimuleren tot nadenken. De inzichten die tijdens de verkenning zijn opgedaan zijn belangrijk voor het kunnen inschatten van toekomstige risico’s en het kunnen nemen van de juiste beslissingen om de grote maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Omdat de samenhang tussen alle bestreken domeinen en disciplines complex is, is een integrale benadering nodig, met ‘een aanpak die uitstijgt boven de huidige kaders van overheid, bedrijfsleven, wetenschap en maatschappij’, zo stelt het rapport.

Het project in de periode 2012-14 is uitgevoerd door de Stichting Toekomstbeeld der Techniek in samenwerking met een aantal leden van het brede Algemeen Bestuur van STT en 300 experts en stakeholders uit alle domeinen en disciplines, uit bedrijfsleven, overheid, wetenschap en maatschappij. Vanuit een creatieve, vrije ruimte waarin de huidige belemmeringen bij de gedachtenvorming niet aan de orde zijn. Er is gekeken naar de gevolgen van een veelheid aan signalen van verandering (Signals for Change) op de zes grote maatschappelijke uitdagingen die voor ons liggen.